کرم کامپیوتری (Computer Worm) چیست؟ آشنایی با نحوه عملکرد و روش‌های جلوگیری

مقدمه :

کرم کامپیوتری (Computer Worm) یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع بدافزارها است که برخلاف بسیاری از تهدیدهای سایبری، برای انتشار خود نیازی به دخالت کاربر ندارد. این بدافزار می‌تواند به‌صورت خودکار از طریق شبکه، اینترنت یا حافظه‌های اشتراکی تکثیر شده و در مدت کوتاهی تعداد زیادی از سیستم‌ها را آلوده کند.

اگرچه بسیاری از کرم‌های رایانه‌ای مستقیماً فایل‌های کاربر را حذف یا تخریب نمی‌کنند، اما مصرف منابع پردازنده (CPU)، اشغال پهنای باند شبکه، کاهش سرعت سیستم و ایجاد مسیر برای ورود سایر بدافزارها باعث شده است که یکی از مهم‌ترین تهدیدهای امنیتی محسوب شوند. به همین دلیل استفاده از یک آنتی‌ویروس معتبر مانند ESET و رعایت نکات امنیتی، نقش مهمی در جلوگیری از آلودگی سیستم دارد.

کرم کامپیوتری چیست؟

کرم رایانه‌ای نوعی بدافزار است که بدون نیاز به اجرای فایل توسط کاربر یا اتصال به یک برنامه دیگر، می‌تواند خود را تکثیر کرده و از یک سیستم به سیستم دیگر منتقل شود. مهم‌ترین ویژگی کرم، انتشار خودکار آن است؛ به همین دلیل سرعت گسترش آن معمولاً بسیار بیشتر از سایر بدافزارها است.

برخلاف ویروس‌های کامپیوتری که برای انتشار به فایل یا برنامه میزبان نیاز دارند، کرم‌ها از آسیب‌پذیری‌های سیستم‌عامل یا شبکه استفاده می‌کنند و بدون دخالت کاربر بین دستگاه‌های متصل گسترش می‌یابند.

اگرچه هدف اصلی بسیاری از کرم‌ها تنها تکثیر سریع است، اما همین انتشار گسترده می‌تواند باعث کاهش سرعت شبکه، مصرف منابع سخت‌افزاری، ایجاد اختلال در سرویس‌های شبکه و حتی فراهم شدن زمینه برای نصب بدافزارهای دیگر شود.

Payload چیست؟

همه کرم‌های کامپیوتری تنها برای تکثیر طراحی نشده‌اند. بسیاری از آن‌ها دارای بخشی به نام Payload یا «بار مخرب» هستند. Payload در واقع کدی است که پس از آلوده شدن سیستم اجرا می‌شود و می‌تواند وظایف مختلفی مانند حذف فایل‌ها، سرقت اطلاعات، نصب بدافزارهای دیگر، غیرفعال کردن نرم‌افزارهای امنیتی یا ایجاد اختلال در عملکرد سیستم را انجام دهد.

به همین دلیل، خطر اصلی بسیاری از کرم‌های رایانه‌ای تنها انتشار سریع آن‌ها نیست؛ بلکه فعالیت مخربی است که پس از نفوذ به سیستم آغاز می‌شود. هرچه Payload پیچیده‌تر باشد، میزان خسارت وارد شده نیز بیشتر خواهد بود.

نمونه‌هایی از کرم‌های کامپیوتری معروف

کرم Witty

کرم Witty در سال 2004 شناسایی شد و یکی از نخستین کرم‌هایی بود که علاوه بر انتشار خودکار، دارای Payload مخرب نیز بود. این بدافزار با نوشتن مداوم داده‌های تصادفی روی هارددیسک، باعث آسیب دیدن اطلاعات و در برخی موارد از کار افتادن کامل سیستم می‌شد.

کرم Nyxem

کرم Nyxem در سال 2006 منتشر شد. این کرم پس از فعال شدن، برخی نرم‌افزارهای امنیتی را غیرفعال می‌کرد و فایل‌های مربوط به Microsoft Office و تعدادی از فرمت‌های رایج را حذف یا تخریب می‌کرد.

کرم Daprosy

کرم Daprosy که در سال 2009 شناسایی شد، بیشتر کاربران بازی‌های آنلاین و کافی‌نت‌ها را هدف قرار می‌داد و با سرقت نام کاربری و رمز عبور حساب‌های کاربری، اطلاعات آن‌ها را برای مهاجمان ارسال می‌کرد.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که کرم‌های کامپیوتری تنها باعث انتشار آلودگی در شبکه نمی‌شوند، بلکه در بسیاری از موارد می‌توانند زمینه را برای سرقت اطلاعات، نصب باج‌افزار، جاسوس‌افزار یا سایر بدافزارهای خطرناک نیز فراهم کنند.

تفاوت کرم کامپیوتری، ویروس و تروجان

بسیاری از کاربران، کرم کامپیوتری، ویروس و تروجان را یکسان می‌دانند؛ در حالی که این سه نوع بدافزار از نظر نحوه انتشار، عملکرد و میزان وابستگی به کاربر تفاوت‌های مهمی با یکدیگر دارند.

به‌طور خلاصه، کرم‌ها بدون دخالت کاربر در شبکه منتشر می‌شوند، ویروس‌ها برای انتشار به فایل یا برنامه میزبان نیاز دارند و تروجان‌ها با ظاهر شدن در قالب نرم‌افزارهای سالم یا فایل‌های جعلی، کاربران را فریب می‌دهند تا خودشان آن‌ها را اجرا کنند.

علائم آلوده شدن سیستم به کرم کامپیوتری

آلودگی به کرم کامپیوتری همیشه با نمایش پیام خطا یا هشدار همراه نیست. بسیاری از کرم‌ها در پس‌زمینه سیستم فعالیت می‌کنند و تا زمانی که باعث کاهش عملکرد رایانه یا شبکه نشوند، ممکن است متوجه حضور آن‌ها نشوید. اگر سیستم شما چند مورد از علائم زیر را دارد، بهتر است آن را با یک آنتی‌ویروس معتبر بررسی کنید.

• کند شدن ناگهانی عملکرد ویندوز بدون دلیل مشخص.

• استفاده غیرعادی از اینترنت یا افزایش ترافیک شبکه.

• بالا رفتن مصرف پردازنده (CPU) یا حافظه (RAM) حتی زمانی که برنامه خاصی اجرا نمی‌شود.

• باز شدن خودکار برنامه‌ها یا پنجره‌های ناشناس.

• غیرفعال شدن Windows Defender، فایروال یا سایر نرم‌افزارهای امنیتی.

• ارسال ایمیل یا پیام از حساب کاربری شما بدون اطلاع‌تان.

• ایجاد فایل‌ها یا پوشه‌های ناشناس در بخش‌های مختلف سیستم.

• کند شدن شبکه داخلی یا اینترنت به دلیل انتشار خودکار کرم.

البته وجود این علائم همیشه به معنای آلوده بودن سیستم به کرم کامپیوتری نیست و ممکن است دلایل دیگری مانند خرابی هارددیسک، کمبود فضای ذخیره‌سازی یا اجرای برنامه‌های سنگین نیز باعث بروز آن‌ها شود. با این حال، در صورت مشاهده این نشانه‌ها، بهتر است سیستم را با یک نرم‌افزار امنیتی به‌روز اسکن کنید.

چگونه از کرم کامپیوتری جلوگیری کنیم؟

از آنجا که کرم‌های کامپیوتری می‌توانند بدون دخالت کاربر در شبکه منتشر شوند، پیشگیری از آلودگی اهمیت بسیار بیشتری نسبت به حذف آن‌ها دارد. رعایت چند نکته امنیتی ساده می‌تواند احتمال آلوده شدن سیستم را تا حد زیادی کاهش دهد.

استفاده از آنتی ویروس معتبر و به‌روز

اولین و مهم‌ترین راهکار، استفاده از یک آنتی ویروس اورجینال است. استفاده از خرید لایسنس نود 32 ESET و بهره‌گیری از نرم‌افزارهای امنیتی معتبر این شرکت، باعث می‌شود رفتارهای مشکوک، کرم‌های کامپیوتری و سایر بدافزارها پیش از آلوده کردن سیستم شناسایی و مسدود شوند. همچنین به‌روزرسانی مداوم پایگاه داده آنتی‌ویروس، محافظت در برابر جدیدترین تهدیدهای امنیتی را فراهم می‌کند.

ویندوز و نرم‌افزارها را همیشه به‌روز نگه دارید

بسیاری از کرم‌های رایانه‌ای از آسیب‌پذیری‌های شناخته‌شده ویندوز یا نرم‌افزارهای نصب‌شده سوءاستفاده می‌کنند. به همین دلیل، نصب منظم به‌روزرسانی‌های ویندوز و سایر برنامه‌ها اهمیت زیادی دارد. توصیه می‌شود قابلیت Windows Update را فعال نگه دارید تا وصله‌های امنیتی جدید به‌صورت خودکار نصب شوند.

از باز کردن ایمیل‌ها و فایل‌های ناشناس خودداری کنید

بسیاری از کرم‌های کامپیوتری از طریق ایمیل‌های جعلی، فایل‌های پیوست آلوده یا لینک‌های مخرب منتشر می‌شوند. اگر فرستنده ایمیل را نمی‌شناسید یا به محتوای آن مشکوک هستید، از باز کردن فایل‌های پیوست یا کلیک روی لینک‌های داخل ایمیل خودداری کنید. حتی اگر ایمیل از طرف یکی از مخاطبان شما ارسال شده باشد، در صورت غیرعادی بودن متن یا فایل پیوست، ابتدا از صحت آن اطمینان حاصل کنید.

نرم‌افزارها را فقط از منابع معتبر دانلود کنید

دانلود برنامه‌ها از وب‌سایت‌های نامعتبر، استفاده از نسخه‌های کرک‌شده یا اجرای فایل‌های ناشناس، یکی از رایج‌ترین راه‌های ورود کرم‌ها و سایر بدافزارها به سیستم است. همیشه نرم‌افزارهای موردنیاز خود را از وب‌سایت رسمی سازنده یا منابع معتبر دریافت کنید و قبل از اجرا، فایل‌ها را با آنتی‌ویروس اسکن نمایید.

فایروال ویندوز را فعال نگه دارید

فعال بودن Windows Firewall می‌تواند بسیاری از ارتباطات غیرمجاز را مسدود کرده و از انتشار کرم‌های کامپیوتری در شبکه جلوگیری کند. اگر از یک آنتی‌ویروس دارای فایروال اختصاصی استفاده می‌کنید، از فعال بودن آن نیز اطمینان حاصل کنید و تنها در مواقع ضروری فایروال را غیرفعال نمایید.

حافظه‌های USB را قبل از استفاده اسکن کنید

اگرچه امروزه بیشتر کرم‌ها از طریق اینترنت منتشر می‌شوند، اما برخی از آن‌ها همچنان می‌توانند از طریق فلش مموری، هارد اکسترنال یا سایر حافظه‌های قابل حمل منتقل شوند. بهتر است قبل از باز کردن فایل‌های موجود در این دستگاه‌ها، آن‌ها را با آنتی‌ویروس اسکن کنید.

از اطلاعات مهم خود نسخه پشتیبان تهیه کنید

تهیه نسخه پشتیبان به‌صورت منظم باعث می‌شود در صورت آلودگی سیستم یا بروز هرگونه مشکل امنیتی، بتوانید اطلاعات مهم خود را بدون دردسر بازیابی کنید. توصیه می‌شود فایل‌های پشتیبان را روی یک هارد اکسترنال یا فضای ذخیره‌سازی ابری نگهداری کنید.

با رعایت این نکات و استفاده از یک نرم‌افزار امنیتی معتبر، می‌توانید احتمال آلوده شدن سیستم به کرم‌های کامپیوتری و بسیاری از تهدیدهای سایبری دیگر را تا حد زیادی کاهش دهید.

جمع‌بندی

کرم کامپیوتری (Computer Worm) یکی از خطرناک‌ترین انواع بدافزارها است که بدون نیاز به دخالت کاربر می‌تواند در مدت کوتاهی تعداد زیادی از سیستم‌ها را آلوده کند. برخلاف ویروس‌های رایانه‌ای، کرم‌ها برای انتشار به فایل میزبان نیاز ندارند و معمولاً از آسیب‌پذیری‌های سیستم‌عامل یا شبکه برای تکثیر خود استفاده می‌کنند.

اگرچه برخی از کرم‌ها تنها با هدف انتشار طراحی شده‌اند، اما بسیاری از آن‌ها دارای Payload هستند و می‌توانند اطلاعات کاربران را سرقت کنند، بدافزارهای دیگری را روی سیستم نصب نمایند یا باعث اختلال در عملکرد رایانه و شبکه شوند. به همین دلیل، نصب به‌روزرسانی‌های ویندوز، استفاده از آنتی‌ویروس معتبر، فعال نگه داشتن فایروال، دانلود نرم‌افزار از منابع معتبر و رعایت نکات امنیتی، بهترین راهکارهای پیشگیری از آلودگی به کرم‌های کامپیوتری محسوب می‌شوند.