بدافزار در مقابل ویروس؛ تفاوت چیست؟
بدافزار و ویروس چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
بسیاری از کاربران تصور میکنند ویروس و بدافزار (Malware) یک مفهوم هستند، اما در واقع این دو اصطلاح معنی متفاوتی دارند. هر ویروس یک بدافزار محسوب میشود، اما هر بدافزار الزاماً ویروس نیست.
بدافزار یک واژه کلی برای تمام نرمافزارهای مخرب است؛ در حالی که ویروس تنها یکی از انواع بدافزار به شمار میرود. علاوه بر ویروس، تهدیداتی مانند تروجان، باجافزار، جاسوسافزار، کرم رایانهای، روتکیت و ابزارهای تبلیغاتی مزاحم نیز در دسته بدافزارها قرار میگیرند.
اگر قصد دارید بدانید دقیقاً تفاوت ویروس و بدافزار چیست، هر کدام چگونه عمل میکنند و برای محافظت از سیستم خود باید چه اقداماتی انجام دهید، این راهنما تمام نکات مهم را به زبان ساده توضیح میدهد.
نکته: اگر به دنبال آشنایی کامل با انواع بدافزارها هستید، پیشنهاد میکنیم مقاله بدافزار چیست؟ را نیز مطالعه کنید. در این مطلب تنها روی تفاوت بدافزار و ویروس تمرکز میکنیم.
تفاوت بدافزار و ویروس چیست؟
بدافزار (Malware) اصطلاحی عمومی برای هر نرمافزاری است که با هدف آسیب رساندن، سرقت اطلاعات، جاسوسی یا سوءاستفاده از سیستم طراحی شده باشد.
در مقابل، ویروس کامپیوتری (Computer Virus) یکی از زیرمجموعههای بدافزار است که قابلیت تکثیر خودکار دارد و معمولاً با آلوده کردن فایلها یا برنامههای سالم به سایر دستگاهها منتقل میشود.
به بیان ساده:
بدافزار = نام خانواده تمام نرمافزارهای مخرب
ویروس = یکی از اعضای این خانواده
به همین دلیل استفاده از این دو واژه به جای یکدیگر از نظر فنی صحیح نیست؛ درست مانند این که بگوییم هر خودرو یک کامیون است.
ویروسها معمولاً برای فعال شدن به اقدام کاربر نیاز دارند؛ مثلاً اجرای یک فایل آلوده، باز کردن یک پیوست ایمیل یا نصب یک برنامه مخرب. پس از اجرا، ویروس تلاش میکند فایلهای دیگر را نیز آلوده کرده و خود را در سیستم یا شبکه گسترش دهد.
در مقابل، بسیاری از بدافزارها اصلاً رفتار ویروس را ندارند. برای مثال یک باجافزار تنها فایلها را رمزگذاری میکند، یک جاسوسافزار اطلاعات را مخفیانه جمعآوری میکند و یک تروجان بدون تکثیر خودکار، راه نفوذ مهاجم را به سیستم باز میکند.
ویروس چگونه عمل میکند و چه تفاوتی با سایر بدافزارها دارد؟
مهمترین تفاوت ویروس با سایر انواع بدافزار در روش انتشار آن است. ویروس برای آلوده کردن دستگاههای دیگر باید به یک فایل، برنامه یا سند متصل شود و معمولاً زمانی فعال میشود که کاربر همان فایل را اجرا کند.
پس از اجرا، ویروس تلاش میکند نسخهای از خود را در فایلهای دیگر کپی کرده و آنها را نیز آلوده کند. به همین دلیل است که ویروسهای قدیمی اغلب از طریق حافظههای USB، فایلهای اجرایی، پیوستهای ایمیل یا نرمافزارهای دانلود شده منتشر میشدند.
اما همه بدافزارها چنین رفتاری ندارند. بسیاری از تهدیدهای امروزی اصلاً نیازی به تکثیر خودکار ندارند و هر کدام با هدف مشخصی طراحی شدهاند. برای مثال:
تروجان (Trojan): خود را به شکل یک برنامه سالم نشان میدهد تا کاربر آن را اجرا کند.
باجافزار (Ransomware): فایلهای کاربر را رمزگذاری کرده و در ازای بازگرداندن آنها درخواست باج میکند.
جاسوسافزار (Spyware): بدون اطلاع کاربر اطلاعات شخصی، رمزهای عبور یا فعالیتهای او را جمعآوری میکند.
کرم رایانهای (Worm): بدون نیاز به اجرای فایل توسط کاربر در شبکه منتشر میشود.
به همین دلیل امروزه در دنیای امنیت سایبری، استفاده از واژه بدافزار دقیقتر از واژه ویروس است؛ زیرا بسیاری از حملات مدرن اصلاً ویروس نیستند، اما همچنان جزو بدافزارها محسوب میشوند.
چرا هنوز بسیاری از افراد ویروس و بدافزار را یکسان میدانند؟
دلیل اصلی این موضوع به تاریخچه امنیت سایبری بازمیگردد. در دهههای گذشته، رایجترین تهدیدات رایانهای ویروسها بودند و بیشتر نرمافزارهای امنیتی نیز با عنوان «آنتی ویروس» شناخته میشدند.
با گذشت زمان، انواع جدیدی از تهدیدات مانند باجافزار، جاسوسافزار، تروجان و روتکیت به وجود آمدند؛ اما اصطلاح «ویروس» همچنان در میان کاربران رایج باقی ماند. به همین دلیل بسیاری از افراد هنوز هر نوع آلودگی رایانه را ویروس مینامند، در حالی که از نظر فنی ممکن است اصلاً ویروس نباشد.
امروزه بیشتر شرکتهای امنیتی از اصطلاح Malware استفاده میکنند، زیرا این واژه تمام تهدیدهای نرمافزاری را پوشش میدهد و تنها به ویروس محدود نمیشود.
رایجترین انواع بدافزارها
همانطور که گفتیم، ویروس تنها یکی از اعضای خانواده بزرگ بدافزارها است. هر نوع بدافزار هدف و روش عملکرد متفاوتی دارد و شناخت آنها کمک میکند بهتر از سیستم خود محافظت کنید.
تروجان (Trojan)
تروجانها خود را به شکل یک نرمافزار سالم یا فایل مفید نمایش میدهند تا کاربر آن را اجرا کند. پس از اجرا، امکان سرقت اطلاعات یا ایجاد دسترسی برای هکرها را فراهم میکنند.کرم رایانهای (Worm)
برخلاف ویروس، کرم برای انتشار نیازی به اجرای فایل توسط کاربر ندارد و میتواند بهصورت خودکار بین دستگاهها و شبکهها گسترش پیدا کند.باجافزار (Ransomware)
باجافزار فایلهای مهم کاربر را رمزگذاری میکند و برای بازگرداندن آنها درخواست پرداخت باج میکند. این نوع حمله یکی از پرهزینهترین تهدیدات سالهای اخیر محسوب میشود.جاسوسافزار (Spyware)
هدف جاسوسافزار جمعآوری اطلاعات کاربران مانند رمزهای عبور، اطلاعات بانکی یا فعالیتهای اینترنتی بدون اطلاع آنها است.تبلیغافزار (Adware)
تبلیغافزار معمولاً باعث نمایش تبلیغات ناخواسته، تغییر صفحه مرورگر یا هدایت کاربر به وبسایتهای تبلیغاتی میشود.روتکیت (Rootkit)
روتکیتها به مهاجم اجازه میدهند بدون جلب توجه کنترل بخشهایی از سیستم را در اختیار بگیرد و معمولاً شناسایی آنها دشوار است.
آیا هر دستگاهی ممکن است به بدافزار آلوده شود؟
بله. برخلاف تصور رایج، بدافزارها تنها ویندوز را هدف قرار نمیدهند. امروزه تقریباً تمام دستگاههای متصل به اینترنت میتوانند هدف حملات سایبری قرار بگیرند؛ هرچند میزان خطر در هر سیستمعامل متفاوت است.
رایانههای ویندوزی به دلیل سهم بالای بازار، همچنان بیشترین هدف مهاجمان هستند. با این حال، کاربران macOS، اندروید و حتی iPhone نیز در صورت دانلود برنامههای غیرمعتبر، کلیک روی لینکهای مخرب یا نصب فایلهای ناشناس ممکن است با انواع مختلف بدافزار مواجه شوند.
به همین دلیل، رعایت اصول امنیتی مانند بهروزرسانی سیستمعامل، دانلود نرمافزار از منابع معتبر و استفاده از یک راهکار امنیتی مناسب، صرفنظر از نوع دستگاه، اهمیت زیادی دارد.
چگونه متوجه شویم سیستم به ویروس یا بدافزار آلوده شده است؟
تشخیص نوع دقیق آلودگی همیشه ساده نیست. بسیاری از بدافزارها تلاش میکنند بدون جلب توجه در سیستم باقی بمانند و تنها پس از مدتی فعالیت خود را نشان دهند. از طرف دیگر، برخی تهدیدها مانند باجافزارها بلافاصله حضور خود را اعلام میکنند.
صرفنظر از اینکه عامل آلودگی یک ویروس باشد یا نوع دیگری از بدافزار، معمولاً نشانههای مشابهی در سیستم مشاهده میشود، از جمله:
کاهش محسوس سرعت ویندوز یا برنامهها
نمایش پنجرهها و تبلیغات ناخواسته
اجرای برنامههای ناشناس در پسزمینه
مصرف غیرعادی اینترنت یا پردازنده
غیرفعال شدن آنتی ویروس یا Windows Security
تغییر تنظیمات مرورگر یا صفحه اصلی بدون اجازه کاربر
البته این علائم همیشه به معنی آلودگی نیستند و ممکن است دلایل دیگری مانند مشکلات سختافزاری یا کمبود فضای ذخیرهسازی نیز باعث آنها شوند. بهترین راه برای اطمینان، اسکن کامل سیستم با یک نرمافزار امنیتی معتبر است.
آیا آنتی ویروس از همه انواع بدافزار محافظت میکند؟
بله. آنتی ویروسهای مدرن فقط برای شناسایی ویروسهای کامپیوتری طراحی نشدهاند، بلکه میتوانند طیف گستردهای از تهدیدات مانند تروجان، باجافزار، جاسوسافزار، کرمهای رایانهای، تبلیغافزارها و صفحات فیشینگ را نیز شناسایی و مسدود کنند.
البته میزان محافظت به کیفیت موتور امنیتی و بهروزرسانی مداوم پایگاه داده تهدیدها بستگی دارد. به همین دلیل استفاده از نسخههای اصلی و دارای لایسنس معتبر اهمیت زیادی دارد. اگر از محصولات ESET استفاده میکنید، میتوانید از طریق صفحه خرید لایسنس نود 32 نسخه مناسب دستگاه خود را تهیه کرده و از جدیدترین قابلیتهای امنیتی و بروزرسانیهای روز بهرهمند شوید.
در کنار آنتی ویروس، رعایت اصول امنیتی مانند بروزرسانی سیستمعامل، دانلود نرمافزار از منابع معتبر، فعال بودن فایروال و تهیه نسخه پشتیبان از اطلاعات نیز نقش مهمی در کاهش خطر آلودگی به بدافزارها دارد.
جمعبندی؛ تفاوت ویروس و بدافزار در یک نگاه
اگر بخواهیم این تفاوت را در یک جمله خلاصه کنیم، هر ویروس یک بدافزار است، اما هر بدافزار الزاماً ویروس نیست.
بدافزار یک اصطلاح کلی برای تمام نرمافزارهای مخرب محسوب میشود، در حالی که ویروس تنها یکی از انواع آن است که با آلوده کردن فایلها و تکثیر خودکار گسترش پیدا میکند.
شناخت این تفاوت باعث میشود هنگام مطالعه اخبار امنیتی یا انتخاب راهکارهای حفاظتی، درک دقیقتری از تهدیدهای سایبری داشته باشید. در نهایت نیز مهم نیست تهدید از چه نوعی باشد؛ مهم این است که سیستم شما با رعایت اصول امنیتی و استفاده از یک نرمافزار امنیتی معتبر در برابر آن محافظت شود.
برای آشنایی بیشتر با تهدیدهای سایبری میتوانید مقالههای ویروس کامپیوتری چیست؟، تروجان چیست؟، کرم رایانهای چیست؟، کیلاگر چیست؟ و ایمیل فیشینگ چیست؟ را نیز مطالعه کنید.
سوالات متداول
آیا ویروس و بدافزار یک معنی دارند؟
خیر. بدافزار یک اصطلاح کلی برای تمام نرمافزارهای مخرب است، در حالی که ویروس تنها یکی از انواع بدافزار محسوب میشود.
آیا همه ویروسها بدافزار هستند؟
بله. ویروس یکی از زیرمجموعههای بدافزار است، بنابراین هر ویروس یک بدافزار است، اما هر بدافزار ویروس نیست.
تفاوت اصلی ویروس و بدافزار چیست؟
ویروس برای انتشار خود معمولاً به فایل یا برنامه دیگری متصل میشود و با اجرای آن تکثیر میشود؛ اما بدافزار شامل انواع مختلف تهدیدها مانند تروجان، جاسوسافزار، باجافزار، کرم رایانهای و ویروس است که هر کدام عملکرد متفاوتی دارند.
آیا آنتی ویروس فقط ویروسها را شناسایی میکند؟
خیر. آنتی ویروسهای امروزی علاوه بر ویروس، بسیاری از انواع بدافزار مانند باجافزار، تروجان، جاسوسافزار، کرمهای رایانهای و تهدیدهای اینترنتی را نیز شناسایی و مسدود میکنند.
کدام خطرناکتر است؛ ویروس یا بدافزار؟
از آنجا که ویروس یکی از انواع بدافزار است، نمیتوان گفت کدام خطرناکتر است. میزان خطر به نوع بدافزار و هدف آن بستگی دارد؛ برای مثال باجافزارها معمولاً خسارت بیشتری نسبت به بسیاری از ویروسهای معمولی ایجاد میکنند.
